Kuantum bilgisayarların gelecekte çözmesi beklenen en karmaşık bilimsel problemlerden biri, Çinli araştırmacılar tarafından geleneksel süper bilgisayarlarla çözüldü. Yedi üniversite, laboratuvar ve araştırma merkezinden bilim insanlarının katıldığı çalışma, exascale süper bilgisayarların kuantum hesaplama için önemli bir kıyaslama problemi olarak kabul edilen FeMoco’nun temel durum enerjisini hesaplayabildiğini ortaya koydu. Gelişme, klasik bilgisayarların kuantum hesaplama alanında ulaşabileceği sınırlar hakkındaki tartışmaları yeniden gündeme getiriyor.
Araştırma, bu ay Chicago’da düzenlenen SC26 yüksek performanslı bilgi işlem konferansında duyuruldu. Bilim insanları, atmosferik nitrojeni amonyağa dönüştüren biyolojik süreçlerde kritik rol oynayan bir enzimin metal-kükürt-demir yapısındaki kimyasal merkezini incelemek için Çin’in gelişmiş süper bilgisayar altyapısından yararlandı. Hesaplama, çok sayıda elektronun kuantum mekaniksel davranışını ve farklı enerji seviyelerinde nasıl düzenlendiğini belirlemeyi amaçlıyordu.
Çalışmanın merkezinde, nitrojenaz enziminin demir-molibden kofaktörü olarak bilinen FeMoco bulunuyor. Bu yapı, atmosferde bol miktarda bulunan azotun biyolojik olarak kullanılabilir bileşiklere dönüştürülmesinde önemli bir rol oynuyor. Azotun amonyağa dönüştürülmesi, tarım ve biyokimya açısından son derece önemli bir süreç. Bitkilerin azotu kullanabilmesi, doğal azot döngüsü ve endüstriyel gübre üretimi gibi alanlar bu mekanizmayla yakından ilişkili.
FeMoco’nun kuantum mekaniksel özelliklerini doğru şekilde hesaplamak, bilim insanları için uzun süredir önemli bir zorluk oluşturuyor. Yapının çok sayıda elektron içermesi ve bu elektronların birbirleriyle etkileşimi, hesaplamaların karmaşıklığını olağanüstü seviyelere çıkarıyor. Klasik hesaplama yöntemleriyle tüm olası elektron düzenlemelerini değerlendirmek, mevcut algoritmalar ve donanımlar açısından son derece yoğun işlem gücü gerektiriyor.
Bu nedenle FeMoco’nun temel durum enerjisinin hesaplanması, uzun zamandır gelecekteki kuantum bilgisayarların performansını değerlendirmek için kullanılan önemli kıyaslama problemlerinden biri olarak görülüyordu. Araştırmacılar, klasik süper bilgisayarların bu tür problemlerde ne kadar ileri gidebileceğini göstererek kuantum bilgisayarların gerçekten hangi alanlarda üstünlük sağlayabileceğine ilişkin daha gerçekçi bir değerlendirme yapılmasına katkıda bulunuyor.
LineShine Süper Bilgisayarı 1.280 Düğümle Hesaplamayı 105 Dakikada Tamamladı
FeMoco’nun hesaplama açısından zorlu olmasının temel nedenlerinden biri, kullanılan modelin 76 orbital içerisinde bulunan 113 elektronu içermesi. Elektronların bu orbitaller arasında farklı biçimlerde düzenlenebilmesi, sistemin olası kuantum durumlarının sayısını hızla artırıyor. Her bir elektronun diğer elektronlarla etkileşimi de hesaplama yükünü daha karmaşık hale getiriyor.
Araştırmacılar, bu sorunu çözmek için Çin’in LineShine exascale süper bilgisayarını kullandı. Çalışmada binlerce hesaplama düğümünden yararlanılarak büyük ölçekli paralel işlem gerçekleştirildi. Hesaplama kodu, farklı hassasiyet seviyelerinde çalıştırılarak sistemin performansı da değerlendirildi.
Araştırmanın sonuçlarına göre kod, 20.480 düğümlü sistem üzerinde yapılan performans testlerinde çift hassasiyette 1.456 EFLOP/s, karışık hassasiyette ise 5.626 EFLOP/s hesaplama performansına ulaştı. Bu değerler, sistemin farklı hesaplama yöntemlerinde elde ettiği işlem gücünü gösteriyor.
Ancak bilimsel problemin tamamlanması için süper bilgisayarın bütün düğümlerinin kullanılması gerekmedi. Araştırmacılar, hesaplamayı 1.280 düğüm kullanarak 105 dakikada tamamlamayı başardı. Bu durum, yalnızca sistemin teorik işlem gücünün değil, hesaplama yönteminin ve donanım kaynaklarının verimli kullanılmasının da önemli olduğunu ortaya koyuyor.
| Araştırma detayı | Sonuç |
|---|---|
| Hesaplanan moleküler yapı | FeMoco |
| Elektron sayısı | 113 |
| Orbital sayısı | 76 |
| Kullanılan süper bilgisayar | LineShine Exascale |
| Sistem kapasitesi | 20.480 düğüm |
| Çözüm sırasında kullanılan düğüm | 1.280 |
| Hesaplama süresi | 105 dakika |
| Çift hassasiyet performansı | 1.456 EFLOP/s |
| Karışık hassasiyet performansı | 5.626 EFLOP/s |
| Araştırmanın sunulduğu konferans | SC26 |
Çalışmanın dikkat çeken bir diğer yönü ise hesaplama süresinin kuantum bilgisayarlarla ilgili tahminlerle karşılaştırılması. FeMoco problemi, hataya dayanıklı bir kuantum bilgisayarın gelecekte çözebileceği önemli görevlerden biri olarak değerlendiriliyor. Bazı performans tahminlerinde bu problemin kuantum bilgisayarlarla yaklaşık 8,5 saat içerisinde çözülebileceği öngörülüyordu.
Çinli araştırmacıların klasik süper bilgisayarla 105 dakikada sonuca ulaşması, bu kıyaslamanın yeniden değerlendirilmesine neden olabilir. Ancak burada kullanılan yöntemlerin, donanım mimarilerinin ve hesaplama yaklaşımlarının aynı olmadığını belirtmek gerekiyor. Süper bilgisayarların belirli algoritmalarla bu tür problemlerde başarılı olması, kuantum bilgisayarların bütün avantajlarını ortadan kaldırdığı anlamına gelmiyor.
FeMoco problemi, 2019 yılında 113 elektron ve 76 orbital içeren modeliyle önemli bir kuantum hesaplama kıyaslaması olarak tanımlanmıştı. Daha sonraki yıllarda klasik hesaplama tekniklerinin gelişmesi, bu problemin yalnızca kuantum bilgisayarlarla çözülebileceği yönündeki beklentilerin sorgulanmasına yol açtı. Bu yıl yayımlanan başka araştırmalar da klasik bilgisayarların FeMoco’nun temel durum enerjisini hesaplayabileceğini gösteren sonuçlar ortaya koydu.
Yeni çalışma, bu gelişmelerin üzerine eklenerek büyük ölçekli klasik hesaplama sistemlerinin karmaşık kuantum kimyası problemlerinde ne kadar güçlü olabileceğini gösteriyor. Özellikle exascale sistemlerin işlem gücü, gelişmiş algoritmalar ve paralel hesaplama teknikleri bir araya geldiğinde, daha önce kuantum bilgisayarların gelecekteki kapasitesiyle ilişkilendirilen bazı problemlerin klasik sistemlerle de ele alınabileceği görülüyor.
Bu gelişme, kuantum bilgisayarların gereksiz hale geldiği anlamına gelmiyor. Kuantum sistemlerinin bazı hesaplama türlerinde klasik bilgisayarlara karşı önemli avantajlar sağlayabileceği düşünülüyor. Ancak avantajın hangi problemlerde, hangi algoritmalarla ve ne kadar büyük ölçekte ortaya çıkacağı konusu giderek daha ayrıntılı biçimde inceleniyor.
Çinli araştırmacıların FeMoco hesaplaması, yüksek performanslı bilgi işlem alanında önemli bir başarı olarak öne çıkıyor. 1.280 düğümle 105 dakikada tamamlanan hesaplama, klasik süper bilgisayarların kuantum kimyası ve moleküler simülasyon alanındaki yeteneklerinin gelişmeye devam ettiğini gösteriyor. Önümüzdeki dönemde daha gelişmiş algoritmalar ve yeni nesil exascale sistemler sayesinde, kuantum bilgisayarların çözmesi beklenen başka bilimsel problemlerin de klasik donanımlarla yeniden değerlendirilmesi mümkün olabilir.

